Inleiding tot de verwondering ontstond destijds (1967) uit een cursus ‘inleiding tot de wijsbegeerte’. Het is een uitwerking van het aloude beginsel dat de verwondering aan de oorsprong ligt van elke wijsgerige bezinning.Cornelis Verhoeven (1928-2001) noemde zijn boek zelf een oefening in de vrije val. Het verlies van elke vanzelfsprekendheid wordt onder de oude naam ‘verwondering’ dankbaar aanvaard, tot uitgangspunt van het denken genomen en als beginsel van niet-identiteit of ‘uitgestelde identiteit’ geformuleerd. Bij deze vrije val openen zich boeiende wijsgerige en ethische perspectieven. De cultuur van de vanzelfsprekendheid blijkt niet zonder gevaren te zijn: zij leidt tot verstarring, tot tirannie van de middelmaat, gevangenschap in de grot van meningen en allerlei vormen van geweld. De zo gevreesde ‘zinloosheid’ van het bestaan daarentegen blijkt minder een tragisch dan wel een enthousiasmerend karakter te hebben. Het laatste hoofdstuk heet dan ook: filosofie van het enthousiasme.InhoudI. Verwondering en kennis91. Inleiden92. Algemene ontwikkeling133. Specialisme17II. Verwondering en wijsbegeerte221. Verwondering en openheid222. Verwondering als beginsel253. Fysiognomie van de verwondering304. Verwondering en fascinatie32III. De verbijstering371. Middagduivel en siësta372. Het panische moment433. De provocatie van Sokrates48IV. Uitgestelde identiteit521. Identiteit522. Zijn en denken563. Het ding614. Historisme645. Plato’s ideeënleer65V. Verwondering en vervreemding691. Vervreemding692. De inspiratie van het dualisme723. Het systeem als spel en poging754. Woord en term77VI. De menselijke maat811. De maat van een probleem812. Vergankelijkheid als maat843. De maat van een zekerheid864. De verwondering als maat875. De maat van een waarheid896. De waarachtigheid als maat917. Het ik als maat948. Tirannie van de middelmaat96VII. Wonen in het uitstel1001. Interesse1002. Wonen tussen twee paradijzen1033. Ethiek en wijsheid1114. Behoefte en uitstel115VIII Verwondering en begronding1201. Het cogito van de roos1202. Causaliteit en contemplatie1263. Occasionalisme en wonder128IX. Verwondering en verrassing1321. Het geschenk1322. Dank en lof1363. Aanvaarding en feest139X. Het uitstel verduren1461. Haast1462. Het heilige ritardando1483. Mijmeren en toeslaan155XI. Filosofie van het enthousiasme164Inleiding164A. Enthousiasmos1651. Een tekst van Plato1652. Het pathische karakter van enthousiasmos1683. ‘Entheos’1704. Parallelliteit172B. Enthousiasme1761. Een tekst van Hegel1762. Nuchterheid, zakelijkheid, objectiviteit1773. Ethische overwegingen1804. Ascese en techniek van het enthousiasme184Besluit187
Cornelis Verhoeven (1928-2001) noemde zijn boek zelf een oefening in de vrije val. Het verlies van elke vanzelfsprekendheid wordt onder de oude naam ‘verwondering’ dankbaar aanvaard, tot uitgangspunt van het denken genomen en als beginsel van niet-identiteit of ‘uitgestelde identiteit’ geformuleerd. Bij deze vrije val openen zich boeiende wijsgerige en ethische perspectieven. De cultuur van de vanzelfsprekendheid blijkt niet zonder gevaren te zijn: zij leidt tot verstarring, tot tirannie van de middelmaat, gevangenschap in de grot van meningen en allerlei vormen van geweld. De zo gevreesde ‘zinloosheid’ van het bestaan daarentegen blijkt minder een tragisch dan wel een enthousiasmerend karakter te hebben. Het laatste hoofdstuk heet dan ook: filosofie van het enthousiasme.
Inhoud
I. Verwondering en kennis9
1. Inleiden9
2. Algemene ontwikkeling13
3. Specialisme17
II. Verwondering en wijsbegeerte22
1. Verwondering en openheid22
2. Verwondering als beginsel25
3. Fysiognomie van de verwondering30
4. Verwondering en fascinatie32
III. De verbijstering37
1. Middagduivel en siësta37
2. Het panische moment43
3. De provocatie van Sokrates48
IV. Uitgestelde identiteit52
1. Identiteit52
2. Zijn en denken56
3. Het ding61
4. Historisme64
5. Plato’s ideeënleer65
V. Verwondering en vervreemding69
1. Vervreemding69
2. De inspiratie van het dualisme72
3. Het systeem als spel en poging75
4. Woord en term77
VI. De menselijke maat81
1. De maat van een probleem81
2. Vergankelijkheid als maat84
3. De maat van een zekerheid86
4. De verwondering als maat87
5. De maat van een waarheid89
6. De waarachtigheid als maat91
7. Het ik als maat94
8. Tirannie van de middelmaat96
VII. Wonen in het uitstel100
1. Interesse100
2. Wonen tussen twee paradijzen103
3. Ethiek en wijsheid111
4. Behoefte en uitstel115
VIII Verwondering en begronding120
1. Het cogito van de roos120
2. Causaliteit en contemplatie126
3. Occasionalisme en wonder128
IX. Verwondering en verrassing132
1. Het geschenk132
2. Dank en lof136
3. Aanvaarding en feest139
X. Het uitstel verduren146
1. Haast146
2. Het heilige ritardando148
3. Mijmeren en toeslaan155
XI. Filosofie van het enthousiasme164
Inleiding164
A. Enthousiasmos165
1. Een tekst van Plato165
2. Het pathische karakter van enthousiasmos168
3. ‘Entheos’170
4. Parallelliteit172
B. Enthousiasme176
1. Een tekst van Hegel176
2. Nuchterheid, zakelijkheid, objectiviteit177
3. Ethische overwegingen180
4. Ascese en techniek van het enthousiasme184
Besluit187
